काठमाडौं । नेपाली कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो र प्रजातान्त्रिक आन्दोलनको प्रमुख धरोहर हो । २००६ सालमा स्थापित यो दलले राणाशासनको अन्त्य, पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको सङ्घर्ष, २०४६ को जनआन्दोलन र २०६२/६३ को आन्दोलनमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गरेको छ । तर पार्टीको यो गौरवपूर्ण इतिहास गुटबन्दी, व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा, परिवारवाद र आन्तरिक द्वन्द्वले कलङ्कित पनि बनेको छ ।

विशेष गरी बहुदलीय व्यवस्था पुनर्स्थापना भएपछिको उत्तरार्द्ध (२०४७ यता) मा यी द्वन्द्वहरूले प्रमुख नेताहरूको पार्टी परित्याग, निष्कासन र ठुला विभाजनको रूप लिएका छन् ।

गिरिजाप्रसाद कोईरालाको नेतृत्वकलामा परिवारवादले गणेशमान सिंह र कृष्णप्रसाद भट्टराई जस्ता ऐतिहासिक व्यक्तित्वहरूलाई अलग बनायो । शेरबहादुर देउवा आफैँ निष्कासित भएर अलग दल बनाएर फर्किए । र अब, २०८२ मा गगन थापा पक्षले निर्वाचन आयोगबाट आधिकारिक मान्यता पाएपछि देउवा पक्ष लगभग निष्कासित जस्तै भएको छ । यो सङ्कटको शृङ्खलाले कांग्रेसको एकता र प्रजातान्त्रिक छविमाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ ।

पार्टीको प्रारम्भिक विभाजनहरूको पृष्ठभूमि

कांग्रेसको इतिहासमा विभाजन नौलो होइन । स्थापनाको छोटो समयमै २००९ सालमा मातृकाप्रसाद कोईराला र बिपी कोईराला बिचको मतभेदले पार्टी चार टुक्रा भएको थियो । मातृकाले अलग दल गठन गरे तर ती दलहरू लामो समय टिकेनन् । वीपीको नेतृत्व बलियो रह्यो । यो विभाजन मुख्यतः संविधानसभा निर्वाचन र दरबारसँगको सम्बन्धमा केन्द्रित थियो । तर बहुदलीय व्यवस्थापछिका विभाजनहरू व्यक्तिगत गुटगत द्वन्द्व, परिवारवाद र नेतृत्वको एकलकाँटे शैलीमा बढी आधारित भए । गिरिजाप्रसाद कोईरालाको प्रभुत्वकलामा कोईराला परिवारको प्रभावले धेरै वरिष्ठ नेताहरूलाई असन्तुष्ट बनायो । जसको परिणाम उत्तरार्द्धमा प्रमुख नेताहरूको पार्टी परित्याग भयो ।

गणेशमान सिंहको पार्टी परित्याग: नैतिक विद्रोहको प्रतीक

नेपाली कांग्रेसका ‘लौह पुरुष’ गणेशमान सिंह २०४६ को जनआन्दोलनका सर्वोच्च नेता थिए । उनले गिरिजाप्रसाद कोईरालालाई प्रधानमन्त्री बनाउन आफैँ पछि हटेका थिए । तर २०४८ मा कोईराला सत्ता र पार्टीमा प्रभुत्व जमाएपछि परिवारवाद, भ्रष्टाचार र निरङ्कुश शैली बढ्यो । सिंहले यी प्रवृत्तिलाई प्रजातन्त्रको लागि खतरा ठाने । उनले पार्टीका नेताहरू व्यक्तिगत लाभ र आर्थिक समृद्धिमा लागेको, जनता गरिबीमा रहेको आरोप लगाए ।

२०५१ सालमा गणेशमान सिंहले नेपाली कांग्रेसबाट औपचारिक राजीनामा दिए । यो राजीनामा नैतिक विद्रोहको रूपमा चिनिन्छ । राजीनामा दिएपछि उनी सक्रिय राजनीतिबाट अलग भए र २०५४ मा देहान्त भए । उनको यो कदमले कांग्रेसभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोरी उजागर गर्‍यो र गिरिजाप्रसाद कोइरालाको नेतृत्वमाथि ठुलो प्रश्न उठायो । गणेशमानले पार्टी छोडे पनि उनको योगदानलाई कांग्रेसले सधैँ सम्मान गर्छ । तर उनको परित्यागले उत्तरार्द्धको सङ्कटको सुरुवात भएको मानिन्छ ।

कृष्णप्रसाद भट्टराईको अलगावः सन्त नेता र गुट द्वन्द्वको सिकार

कृष्णप्रसाद भट्टराई (किशुनजी) बिपी कोईरालाका निकटतम सहयोगी थिए । उनी २०४७ मा पहिलो निर्वाचित प्रधानमन्त्री बने र जनआन्दोलनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेले । सरल जीवन र नैतिकताका लागि प्रसिद्ध भट्टराईलाई ‘सन्त नेता’ भनिन्थ्यो । तर गिरिजाप्रसाद कोईरालासँगको द्वन्द्व र परिवारवादका कारण उनले पार्टीबाट अलग भएको घोषणा गरे ।

२०५६ को चुनावमा कांग्रेसले बहुमत ल्याएपछि भट्टराई दोस्रो पटक प्रधानमन्त्री बने । तर कोईराला पक्षको दबाब र गुटबन्दीले ९ महिनामै राजीनामा दिन बाध्य भए । कोईरालाले उनलाई हटाएर आफैँ सत्ता सम्हाले । यसपछि भट्टराईले पार्टी बैठकहरूमा भाग लिन छोडे र अलगै बस्ने निर्णय लिए । उनी २०६७ मा देहान्त भए । भट्टराईको यो अलगावले कांग्रेसको आन्तरिक द्वन्द्वलाई थप उजागर गर्‍यो र उत्तरार्द्धमा नेताहरूको पार्टी परित्यागको प्रवृत्तिलाई बलियो बनायो ।

शेरबहादुर देउवाको निष्कासन र अलग दल गठन

शेरबहादुर देउवा यो क्रममा फरक छन् । २०५९ मा गिरिजाप्रसाद कोईराला सभापति रहँदा प्रधानमन्त्री देउवाले संसद् विघटन गरे । पार्टीले यो निर्णयलाई परामर्श नगरेको भन्दै उनलाई साधारण सदस्यसमेत नरहने गरी निष्कासन गर्‍यो । देउवाले आफू स्वेच्छिक रूपमा होइन, पार्टीबाट हटाइएर अलग भएको दाबी गर्छन् । यसपछि उनले नेपाली कांग्रेस (प्रजातान्त्रिक) गठन गरे । यो पार्टीको दोस्रो ठुलो विभाजन थियो । २०६४ मा जनआन्दोलनपछि एकीकरण भएर देउवा मूल पार्टीमा फर्किए र सभापति बने । अन्य नेताहरू जस्तै खुमबहादुर खड्का, विजयकुमार गच्छदार पनि विभिन्न समयमा अलग भए वा निष्कासित भए ।

हालको विभाजन: गगन थापाको उदय र देउवाको सङ्कट

२०८२ पुसमा कांग्रेसभित्रको द्वन्द्व चरमोत्कर्षमा पुग्यो । महामन्त्री गगन थापा र विश्वप्रकाश शर्मा पक्षले पार्टी सुधार, पुस्तान्तरण र नेतृत्व परिवर्तनको माग गर्दै विशेष महाधिवेशन आह्वान गरे । पार्टी विधानअनुसार ४० प्रतिशतभन्दा बढी महाधिवेशन प्रतिनिधिको मागमा विशेष महाधिवेशन बोलाउनुपर्ने प्रावधान थियो । जसमा ५४/६० प्रतिशत हस्ताक्षर सङ्कलन भएको थियो ।

पुसमा काठमाडौंको भृकुटीमण्डपमा भएको विशेष महाधिवेशनले गगन थापालाई सर्वसम्मत सभापति चयन गर्‍यो । उपसभापतिमा विश्वप्रकाश शर्मा र पुष्पा भुसाल, महामन्त्रीमा गुरुराज घिमिरे र प्रदीप पौडेल लगायत नयाँ कार्यसमिति घोषणा भयो । यसअघि देउवा पक्षले थापा, शर्मा र फरमुल्लाह मन्सुरलाई ५ वर्षका लागि निष्कासन गरेको थियो । जसलाई विशेष महाधिवेशनले खारेज गर्‍यो ।

दुवै पक्षले आधिकारिकताको दाबी गर्दै निर्वाचन आयोगमा निवेदन दिए । माघ २ गते आयोगले पार्टी विधान, बहुमत र विशेष महाधिवेशनको वैधानिकताका आधारमा गगन थापा पक्षलाई आधिकारिक मान्यता दियो। आयोगका आयुक्तहरू विभाजित भए । बहुमतले थापा पक्षको पक्षमा निर्णय ग¥यो । यससँगै पार्टीको नाम, चुनाव चिन्ह (रुख), झन्डा र सानेपा कार्यालय थापा पक्षलाई प्राप्त भयो । देउवा पक्षले यो निर्णयलाई ‘पूर्वाग्रही र गैर कानुनी’ भन्दै अस्वीकार गरेको छ । पूर्णबहादुर खड्का जस्ता नेताले विरोध प्रदर्शन गरे र कानुनी लडाइँ (सर्वोच्च अदालतसम्म) को घोषणा गरेका छन् । आयोग परिसरमा दुवै पक्षका धर्ना र नाराबाजी भयो । यो पार्टीको इतिहासको तेस्रो ठुलो विभाजन हो ।

देउवाको वर्तमान परिस्थिति विडम्बनापूर्ण छ । २०५९ मा आफैँ निष्कासित भएर अलग भएका देउवा अहिले निष्कासन गर्ने पक्षमा थिए । तर आयोगको निर्णयले उनी लगभग निष्कासित जस्तै बनेका छन् । देउवा पक्षले अलग दल गठन गर्ने वा अदालतबाट निर्णय उल्टाउने प्रयास गर्न सक्छ । तर आधिकारिक चिन्ह र संरचना गुमाएकाले चुनावी चुनौती ठुलो छ ।

यो प्रवृत्तिको कारण र प्रभाव

काँग्रेसको उत्तरार्द्धको यो इतिहासले व्यक्तिगत महत्त्वाकाङ्क्षा, परिवारवाद र आन्तरिक लोकतन्त्रको अभावले पार्टी बारम्बार कमजोर बनेको देखाउँछ । गणेशमान र भट्टराईको नैतिक परित्यागदेखि देउवाको निष्कासन र हाल गगन पक्षको मान्यतासम्म – इतिहास दोहोरिएको छ । यस्ता विभाजनले पार्टीको एकता कमजोर बनाएको छ । चुनावी प्रदर्शनमा असर पारेको छ र प्रजातान्त्रिक मूल्यहरूमाथि प्रश्न उठाएको छ ।

अबको यात्राः अनिश्चितता र नयाँ सम्भावना

फागुन २१, २०८२ को संसदीय निर्वाचन नजिकिँदै छ । गगन थापा पक्षले युवा नेतृत्व, सुधार र एकताको नारासहित निर्वाचन घोषणापत्र समिति गठन गरेर तयारी थालेका छन् । उनीहरूले गुट अन्त्य भएको र पार्टी आम सदस्यको चाहनाले चल्ने दाबी गरेका छन् । देउवा पक्षले मत विभाजन गरे अन्य दललाई फाइदा हुनसक्छ ।

दीर्घकालमा गगन पक्षले पार्टीमा नयाँ जोश ल्याउन सक्छ । तर पुराना नेताहरूको प्रतिरोध रहनेछ । इतिहासले देखाएजस्तै एकीकरण हुनसक्छ । तर अहिलेको रिसरागले कठिन छ । यदि काँग्रेसले आन्तरिक लोकतन्त्र बलियो बनाएन भने यो संकटको श्रृंखला जारी रहनेछ । देउवाको संकटले उनलाई अन्य नेताहरूको जस्तै पार्टी परित्यागको इतिहासमा जोड्छ । अबको यात्रा निर्वाचन परिणाम, कानूनी फैसला र नेताहरूको समझदारीमा निर्भर छ । काँग्रेसले यो संकटबाट पाठ सिकेर बलियो बन्नु नै आवश्यक छ ।